Namık Kemal’in 1873’te Kıbrıs’a gelişiyle birlikte, Ada’da düşünce tarihi, edebiyat, modern şiir ve modern tiyatro alanlarında yepyeni bir sayfa açılmıştır. Bu nedenle, Namık Kemal’i Kıbrıs kültür tarihi için bir yol açısı olarak görebiliriz. Çünkü Namık Kemal, Kıbrıs’ta kaldığı otuz sekiz ay boyunca, hem edebiyat, şiir, tarih ve tiyatro türlerindeki eserlerini yazmış; hem de rol model olmuştur.

Ertuğrul AYDIN

“Dünya, büyük bir tiyatro sahnesi gibidir.”

William Shakespeare 

Kıbrıs’a XVI. yüzyılda Anadolu’nun değişik yörelerinden gelen insanlar, beraberlerinde başta Karagöz olmak üzere pek çok sözlü kültür değerlerini de getirmişlerdir. Kıbrıs’ta Karagöz ve orta oyunu, yüzyıllar boyunca Kıbrıs Türk halkının başlıca eğlence sanatıdır. Karagöz ve orta oyunu dışında; saz şairlerinin okuduğu destanlar, Nasrettin Hoca fıkraları ve meddahlık da geleneksel tiyatronun temel çerçevesini çizmiştir.

Kıbrıs’ta Karagöz, orta oyunu ve meddahlık geleneği XX. yüzyılın ortalarına kadar sürmüş; bu oyunları icra eden birçok “karagözcü (hayalbaz)”, “orta oyuncu” ve “meddah” yetişmiştir. Kıbrıs’ta Anadolu’ya ait anlatımların dışında, yerli kültüre ait bazı hikâye ve masallar bu anlatıcılar tarafından halka sunulmuştur. Bunların dışında, geleneksel Kıbrıs Türk tiyatrosunda Türkiye’den gelen halk sanatçıları tarafından başlatılan “kuklacılık” da yer almıştır.

Namık Kemal’in 1873’te Kıbrıs’a gelişiyle birlikte, Ada’da düşünce tarihi, edebiyat, modern şiir ve modern tiyatro alanlarında yepyeni bir sayfa açılmıştır. Bu nedenle, Namık Kemal’i Kıbrıs kültür tarihi için bir yol açısı olarak görebiliriz. Çünkü Namık Kemal, Kıbrıs’ta kaldığı otuz sekiz ay boyunca, hem edebiyat, şiir, tarih ve tiyatro türlerindeki eserlerini yazmış; hem de rol model olmuştur.

Namık Kemal; Kıbrıs’tan gittikten sonra bıraktığı izler, buradaki yerli kültür insanları tarafından devam ettirilmiştir. Bu noktada, Kıbrıs’taki modern tiyatronun başlangıcını 1900’lerden itibaren başlatabiliriz. Bu dönemde, yani XX. yüzyılın başlarında; Kıbrıs’ta tiyatro, çeşitli kültür ve spor kulüpleri, birlikler ve okullar tarafından yürütülmüştür. Nitekim Halk Kulübü, Halk Evleri gibi kulüpler ile Lefkoşa, Limasol ve Larnaka Türk spor kulüpleri tiyatro faaliyetlerinde bulunmuşlardır. 

Esasen, Kıbrıs modern tiyatro tarihinin başlangıcını 26 Ocak 1908 tarihinde Gazimağusa Limanı’nda oynanan Namık Kemal’in Vatan Yahut Silistre oyununun gösterisiyle başlatabiliriz. Kıbrıs genelinde halkın, büyük ilgi gösterdiği bu oyunu izlemek için Güzelyurt ve Lefkoşa gibi adanın farklı yerlerinden gelen beş bini aşkın seyirci gösteriye katılmıştır. Aslında bu, sadece tiyatro oyunu izleme değil; aynı zamanda dayanışmayı gösteren bir programlı etkinliktir. Nitekim bu etkinlikteki seyirci sayısı rekoru, uzun yıllar kırılamamış; 11 Temmuz 2005 tarihinde Salamis Antik Tiyatro’daki altı bin beş yüz civarındaki seyirci sayısıyla geçilebilmiştir. Bu arada, izleyicilerden biri olarak yer aldığımız Ateşin Düştüğü Yer adlı bu gösterinin, Levent Kırca-Oya Başar Tiyatrosu’nun, IX. Uluslararası Mağusa Kültür ve Sanat Festivali kapsamındaki etkinlik olduğunu ve etkinlikteki izleyici sayısına bugüne kadar geçilemediğini hatırlatmakta yarar vardır. 

Kıbrıs’ta 1920’lerden başlayarak Shakespeare’in Hamlet, Othello ve Venedik Taciri oyunlarını sahnelenmesi, Darülbedayi/ İstanbul Şehir Tiyatrosu topluluğunun Kıbrıs turneleri, bu turneler kapsamında adaya gelen Muhsin Ertuğrul, Vasfı Rıza Zobu ve Bedia Muvahhit gibi önemli insanlarının çalışmaları ile yerli yazarından da oyun yazması, oyuncu ve yönetmenleri yetiştirmesiyle Kıbrıs’ta tiyatro kültürü oturmuştur.

Kıbrıs Türk tiyatrosuna, 1923’te kurulan Kardeş Ocağı’nın önemli katkıları olmuştur. Kıbrıs’ta modern tiyatronun yerleşmesine önayak olan Kardeş Ocağı, Türkiye’de, Cumhuriyet’in ilk yıllarında sahnelenen ve millî konuları işleyen Âkif Bey, Akın, Kahraman, Mete gibi oyunlara repertuarında yer vermiştir. Yine, bu yıllarda sahnelenen Namık Kemal’in Gülnihal ile Ruhsar Nevvare ve Tahsin Nahid’in Jöntürk adlı oyunları Kıbrıs’ta tiyatroya gösterilen ilginin sıcak kalmasını sağlamıştır. Bu oyunlardan Jöntürk’ün önce Gazimamağusa ve Larnaka’da, daha sonra ise Lefkoşa, Limasol, Baf ve Lefke’de sahnelenmesi, tiyatro kültürünün ve oyundaki mesajların Ada’nın büyük bir bölüme ulaşmasını sağlamıştır.

1950’lerden itibaren Kıbrıs’ın toplumsal, siyasî ve sosyal hayatı, modern tiyatronun kalıcı hâle gelmesini sağlamıştır. Bu dönemde, özellikle millî temalı oyunlar ön plana çıkmıştır. Bu durum, Kıbrıs’taki Türk halkının millî bilincinin diri kalmasını sağlamıştır. Öte yandan, bu dönemde Kıbrıs Türk tiyatrosunda, Güzel Sanatlar Derneği’nin 1950–1963 yılları arasındaki çalışmalarının öne çıktığını görüyoruz.

1960’larda, “1963 olayları” nedeniyle tiyatro çalışmaları azalmıştır. Bu dönemde, tiyatro faaliyetleri daha çok merkezi Lefkoşa’da olan Güzel Sanatlar Derneğinin çalışmalarıyla sürdürülmüş; daha çok komedi türündeki oyunlar sahnelenmiştir. Yine bu dönemde, Kıbrıs’ta modern anlayışla kurulan ilk tiyatro sahnesi olan “İlk Sahne” kurulur. İlk Sahne, daha sonra 14 Ekim 1965’te, yasayla resmî bir kurum olarak Kıbrıs Türk Tiyatrosu İlk Sahne adı altında ilk ödenekli tiyatroya dönüştürülür.

1969’da Türkiye Devlet Tiyatroları yönetmenlerinden Tekin Akmansoy, Kıbrıs Türk Tiyatrosunda misafir yönetmen olarak görev alır. Büyük bir heyecanla karşılanan Tekin Akmansoy’un bir yıllık görevi süresinde, Kıbrıs Türk Tiyatrosunun sahnelediği toplam on iki ayrı oyun sahneye konulur. Tekin Akmansoy, son dönem Türk tiyatrosunun önemli yazarlarından Turgut Özakman, Refik Erduran ve Nazım Kurşunlu gibi isimlerin oyunlarını da bu sahneleyerek Kıbrıs Türk tiyatrosuna yeni bir güç kazandırır.

1974 sonrası, Kıbrıs Türk Federe Devleti’nin de kurulmasıyla birlikte, mevcut Kıbrıs Türk Tiyatrosu İlk Sahne, Kıbrıs Türk Devlet Tiyatroları statüsüne getirilir. 3 Kasım 1980’de ise, Lefkoşa Belediye Tiyatrosu kurulur.

Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin 15 Kasım 1983’teki ilânından sonra, tiyatro faaliyetleri daha kapsamlı ve sistemli bir biçime dönüşmüş ve Kıbrıs Türk Devlet Tiyatroları da Kuzey Kıbrıs Türk Devlet Tiyatroları adını almıştır.

Son yıllarda, Kuzey Kıbrıs Türk Devlet Tiyatroları önemli faaliyetlere imza atmıştır. “Devlet tiyatroları” dışında, Maraş Emek Tiyatrosu Kültür Derneği, Güzelyurt Sanat Derneği, Güzelyurt Amatör Sanatçılar Derneği, Halk Sanatları Derneği Tiyatro Grubu, Gazimağusa Gençlik Tiyatrosu, Kıbrıs Türk Komedi Tiyatrosu, Güzelyurt Özel Sanat Tiyatrosu, Kıbrıs Sanat Derneği Oda Tiyatrosu gibi kuruluşlar tarafından da oyunlar sahnelenmiş ve çeşitli etkinlikler yapılmıştır. Bunun dışında, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’ndeki Doğu Akdeniz Üniversitesi, Yakın Doğu Üniversitesi ve Girne Amerikan Üniversitesi gibi üniversitelerin tiyatro kulüpleri tarafından da çeşitli tiyatro faaliyetleri gerçekleştirilmiştir.

Sonuç olarak, Kıbrıs’ta önemli bir tiyatro kültürünün oluştuğunu söyleyebiliriz. Nitekim Anadolu’dan Kıbrıs’a taşınan başta Karagöz olmak üzere geleneksel tiyatro çok sevilmiş ve sosyal hayatın bir parçası hâline gelmiştir. Öte yandan, Kıbrıs’ta tiyatro ile sinema çoğu zaman birbirini desteklemiştir. Keza, Kıbrıs doğumlu yönetmen Derviş Zaim’in Gölgeler ve Suretler adlı filmde Karagöz oyunu temel anlatım ve esinlenme kaynağı olmuştur. Kıbrıs’ta son yıllarda gerçekleştirilen tiyatro festivalleri ise, kültür hayatına yeni bir heyecan katmıştır.