Cemil Meriç’le kavga edenlerin büyük kısmı, aslında Meriç’le kavga etmiyor: Kimi kendi devrim mitini korumak için, kimi kendi yerlilik hikâyesini parlatmak için, kimi de düşünmeden saf tutmanın konforunu kaybetmemek için. Cemil Meriç bu kavgada bahane. Asıl kavga, düşünmenin bedeliyle. Ve evet: Bu ülkede hâlâ Cemil Meriç konuşuluyorsa, bu bir kriz değil, şanstır. Çünkü bazı toplumlar düşünürlerini müzeye kaldırır. Bazıları ise onlarla kavga etmeye devam eder. Biz ikinci gruptayız. Yani henüz tamamen bitmediğimizin tek işareti de bu zaten.

Özcan ÜNLÜ

Türkiye’de sağ–sol tartışması yalnızca bir siyasal ayrım değildir; bir dil, bir hafıza ve bir kimlik meselesidir. Bu tartışmanın en çarpıcı tanıklarından biri de Cemil Meriç’tir (12 Aralık 1916-13 Haziran 1987). Ne zaman memlekette düşünce daralsa, ne zaman kamplar birbirine siper kazsa, Cemil Meriç yeniden “çağrılır”. Çağrılır ama dinlenmek için değil; yargılanmak için…

Bugün de olan budur.

“Solcu muydu?”, “Devrim düşmanı mıydı?”, “Yeni sağcı mıydı?”

Bu soruların hepsi yanlış yerden soruluyor. Çünkü bu sorular, Cemil Meriç’i anlamak için değil, bir yere çivilemek için üretiliyor.

Bir köşetaşı olsun istiyorlar: Ya bizim duvarımızda dursun ya karşı tarafın. Ama Cemil Meriç çivi tutmaz.

Türkiye’de entelektüel hayat büyük ölçüde rahatlatıcı cümleler üzerine kurulur: Sol, kendi ilericiliğini teyit etmek ister. Sağ, kendi yerliliğini ve sürekliliğini. Devletçi, meşruiyetini: muhalif, masumiyetini.

Cemil Meriç’in yaptığı şey ise tam tersidir: Herkesin aynasını yüzüne tutar.

Solculara Marx’ı ezberlemeden okumayı hatırlatır ama Marksizmi iman hâline getirdikleri yerde masadan kalkar.

Muhafazakârlara geleneği savunur ama geleneği kutsal bir vitrine çevirdikleri an sertleşir.

Modernleşmecilere Batı’yı bilmenin şart olduğunu söyler ama Batı’yı taklit etmeyi zihinsel sömürgecilik olarak teşhir eder.

Bu yüzden sevilmez.

Çünkü –gerçekten- kimseyi rahatlatmaz hatta rahatsız eder.

En Kolay Etiket: “Yeni Sağcı”

Cemil Meriç’e “devrim düşmanı” diyenler aslında çok şey söylüyor ama farkında değiller.

Şunu söylüyorlar:

“Bizim devrim anlayışımız sorgulanamaz.”

Oysa Meriç’in itiraz ettiği şey devrim kelimesi değil, hafızayı imha eden devrim kibridir.

Bir toplumun dilini budayıp, geçmişini suç delili gibi sunup, sonra da “ilerledik” demesine itiraz eder.

Bu itiraz, devrimci romantizmi rahatsız eder. Çünkü romantizm, eleştiri sevmez.

“Yeni sağ” etiketi ise kolaycılığın son durağı…

Son yıllarda moda bir refleks var: Hoşlanmadığın düşünürü “yeni sağ” diye damgalıyorsun, dosya kapanıyor.

Bu, tartışma değil; entelektüel tembelliktir.

Cemil Meriç ne neoliberalizmin ne piyasa putperestliğinin ne de güncel muhafazakâr siyasetin teorisyenidir. Onu bu torbaya sokmak, zamansız bir düşünürü zamana kurban etmektir. Ama kolaydır.

Cemil Meriç’le kavga edenlerin büyük kısmı, aslında Meriç’le kavga etmiyor: Kimi kendi devrim mitini korumak için, kimi kendi yerlilik hikâyesini parlatmak için, kimi de düşünmeden saf tutmanın konforunu kaybetmemek için.

Cemil Meriç bu kavgada bahane…

Asıl kavga, düşünmenin bedeliyle.

Ve evet: Bu ülkede hâlâ Cemil Meriç konuşuluyorsa, bu bir kriz değil, şanstır. Çünkü bazı toplumlar düşünürlerini müzeye kaldırır. Bazıları ise onlarla kavga etmeye devam eder.

Biz ikinci gruptayız. Yani henüz tamamen bitmediğimizin tek işareti de bu zaten…

İnat ve Israrla Neden Solcu?

Soner Yalçın, “Solcular – Sessizliğe Söz Düşenler” (Kırmızı Kedi Yayınları, 2025) kitabında Cemil Meriç’in “gençlikte sol temasları”nı parlatırken, Teori (Şubat 2026) dergisi konuyla ilgili yaptığı dosyada Meriç’i “yeni sağ” rafına kaldırmaya heveslendi. Dergiye görüş bildiren Doğu Perinçek ise meseleyi kestirmeden bağladı: “Devrim düşmanı.”

Bu üç hattın ortak noktası şu: Meriç’i konuşmuyorlar; onun üzerinden kendi meşruiyetlerini konuşuyorlar.

Meriç’in gençlik yıllarında Marx okuduğu, sosyalist çevrelerle temas kurduğu biliniyor.

Bunu saklayan da yok. Ama arşiv bilgisi, fikrî istikamet değildir. Bir düşünürü, hayatının bir durağından ibaret saymak, düşüncenin seyir defterini iptal etmektir.

Meriç’in Marx okuması, onu bir “kamp”a teslim etmek için değil, Batı’yı çözmek içindir.

Meriç’in derdi, “hangi cephe?” değil, “hangi idrak?” sorusudur. Bunu görmezden gelip “solcu geçmiş”ten kimlik çıkarmak, düşünceye değil gazete kolaycılığına yarar.

Meriç’i “yeni sağ”a bağlama teşebbüsü ise, dosya kapağı için cazip olabilir ama fikren savruk bir çabadır. “Yeni sağ”, piyasa merkezli, neoliberal bir çağın kavramıdır. Meriç’in merkezi ise medeniyet, dil ve hafızadır. Meriç’i bugünün ideolojik şablonlarıyla geriye doğru katlamak, tarihsel bağlamı ezmek demektir. Düşünce dergisi, kavram üretir; etiket dağıtmaz. Etiket dağıtan, düşünceyi değil konforu büyütür.

“Devrim düşmanı” hükmü de, tartışma kapatan bir slogandır. Ama sloganlar, hakikatin yerini tutmaz. Meriç’in hedef aldığı şey devrim fikri değil, devrim adına yapılan kültürel kopuş, hafıza imhası, dil yıkımıdır. Devrimi eleştirilemez bir toteme dönüştürdüğünüz anda, düşünceyi askıya alırsınız. Meriç’in itirazı tam da buraya: Eleştiriden muaf ideoloji olmaz. Eleştiriden muaf olan, düşünce değil inanç rejimidir.

Bir Kamp Aidiyeti Şart mı?

Bu hatların her biri, Meriç’ten temiz bir aidiyet bekliyor. Oysa Meriç, kimseyi temize çekmez.

Solu, slogana teslim olduğu yerde sıkıştırır; sağı, geleneği vitrine koyduğu yerde sarsar.

Devletçiyi ise hafızayı bürokrasiye kurban ettiği yerde teşhir eder. Bu yüzden Meriç, sahiplenilemeyen bir düşünürdür. Sahiplenilemeyen düşünür, kolayca damgalanır.

Bu tartışma, Meriç’in kim olduğu tartışması değildir. Bu, kimlerin düşünceyi bir meşruiyet aparatı olarak kullandığı tartışmasıdır. Cemil Meriç hâlâ kavga sebebiyse, bu onun kusuru değil, bizim konforumuzun göstergesidir.

Tam bu meseleler tartışılırken Habertürk televizyonunda “Ben’ce / Bence” programına konuk olan Ayşe Böhürler başka bir bomba patlattı: Sunucu Nuran Yıldız tartışmanın “nitelikli” olduğuna vurgu yaparken, Ayşe Böhürler, Meriç’in Türkiye için “sınıfsız toplum okuması” yaptığını ileri sürdü. 

Bu zincir bize şunu söylüyor: Meriç’in metinleri, bugünün kamplarında bir “meşruiyet nesnesi” gibi çekiştiriliyor. O yüzden soruyu ters çevirmek gerekir: Meriç, kendi metinlerinde neye karşı, neyin yanında?

Meriç’in süreklilik gösteren en güçlü damarı anti-dogmatizm ve entelektüel müstakilliktir.

İdeolojilere yaklaşımı, “bir kampa aidiyet” değil, çoğu zaman “idrakimize giydirilen” kalıplara karşı teyakkuz hâlidir. Bu çizgi, hem Meriç’in modern ideolojileri tartıştığı pasajlarda hem de onu inceleyen akademik literatürde belirginleşir. 

Bu omurga iki sonuç doğurur:

1) Meriç, sosyalizmi de kapitalizmi de “sloganlaştıran” zihinlere karşıdır.

2) Türkiye’de sağ/sol etiketlerinin, Batı’nın sınıflı tarihine ait kavramlar olarak ithal ve yanıltıcı olabileceğini savunur; Türkiye’nin toplumsal dokusunu aynı “şablon”la okumaya itiraz eder. 

Muhsin Kızılkaya’nın Habertürk’te (11 Şubat 2026) yayınlanan “Cemil Meriç sağcı mıydı, solcu mu?” yazısını da bu setin içine alarak meseleyi derinleştirelim:

Kızılkaya’nın yazısının başında sorduğu soru, ilk bakışta masum görünür; oysa Meriç’in düşünce dünyasına aykırıdır. Çünkü Meriç, tam da bu türden ideolojik tasniflerin düşünceyi felce uğrattığını savunur:

“İdeolojiler düşüncenin tabutudur. İçine giren, artık düşünmez.” (Bu Ülke)

Türkiye’de Sağ–Sol: Bir Dil Kavgası

Meriç’e göre Türkiye’de sağ ve sol arasındaki fark çoğu zaman düşünsel değil, dilsel ve refleksiftir:

“Bir avuç kelime kıtaları birbirinden ayırır.” (Kırk Ambar)

Sol “olanak” der, sağ “imkân”; sol “anlam” der, sağ “mana”; sol “arkadaş” der, sağ “kardeş”…

Bu ayrım, bir zihniyet bölünmesine işaret eder. Fakat Meriç her iki tarafın da Batı’dan tercüme edilmiş kavramlarla konuştuğunu düşünür:

“Sağ da sol da ithaldir. İkisi de bu toprağın dili değildir.” (Sosyoloji Notları)

Ona göre Türkiye’deki sağ–sol gerilimi çoğu zaman özgün bir tarihsel tecrübenin ürünü değil, Batı’nın kavramlarının mekanik aktarımıdır.

Marksizmle Hesaplaşma: İman mı, Metot mu?

Cemil Meriç gençliğinde Marx okur, sosyalist çevrelerle temas kurar. Fakat bu ilişki bir parti aidiyeti değil, bir entelektüel meraktır.“Marx, Batı’nın vicdanıdır.” (Mağaradakiler)

Bu cümle, Meriç’in Marksizm’e duyduğu entelektüel saygıyı gösterir. Ancak aynı Meriç, Türkiye’de Marksizm’in dogmatikleşmesini eleştirir:“Bizde sosyalizm bir düşünce değil, bir ahlâkî şantajdır.” Daha sertleşir:“Sol papağandır; tekrar eder, slogan atar, reçete taşır.”

Bu noktada Meriç’in ayrımı nettir:

Marksizm bir analiz aracıdır; iman edilecek bir kutsal metin değildir.

Sağ Eleştirisi: Reaksiyon ve Vesayet

Meriç’in sağa yönelik eleştirileri en az sol kadar serttir.

“Sağın cilasını kazıyın, altından kıskançlık çıkar (…) Sağ denilen bu bedbaht topluluk, solun kusuntularıyla yaşar.”

Ona göre sağ çoğu zaman düşünce üretmez; yalnızca tepki verir. Batı dillerini bilmez, Osmanlıcayı bilmez; ama hamaseti bilir.

Bu yüzden Meriç kendini sağda da rahat hissetmez. “Bu Ülke” kitabının sağ çevrelerce sahiplenilmesi onu huzursuz eder çünkü o bir kampın ideologu değildir.

“Cemil Meriç devrim düşmanı mıydı?” sorusu da sık sık gündeme gelir. Oysa Meriç’in meselesi devrim değil, kültürel kopuştur.

“Bir millet mazisini inkâr ederse istikbalini de kaybeder.”

Ve:

“Kamus namustur.”

Dil reformu, kültürel tercümecilik ve hafıza kaybı onun temel eleştiri alanıdır. Bu eleştiriler, onu otomatik olarak “karşıdevrimci” yapmaz; fakat jakoben modernleşmeye mesafe koyduğu açıktır.

Münzevi Aydın: Kamp Dışı Bir Konum

Muhsin Kızılkaya’nın ifadesiyle Meriç “kendisiydi.” Meriç de kendini “münzevi” olarak tanımlar.

Attila İlhan’a yazdığı mektupta şu cümle dikkat çekicidir:

“Toplumcu muyum? Elbette. Fakat bu kelime eski şiiriyetini kaybetti.”

Bu itiraf, onun bir arayış hâlinde olduğunu gösterir. Ne sağın reaksiyonerliğinde ne solun dogmatizminde karar kılar.

“Ben ne sağcıyım ne solcu; ben bu ülkenin hafızasıyım.”

Cemil Meriç tartışması aslında Türkiye’deki entelektüel krizdir. Sağ ve sol, çoğu zaman birbirini düşmanlaştırırken kendi zihinsel konforlarını korur. Meriç ise her iki tarafı da rahatsız eder:

– Solu slogancılıkla,

– Sağı düşüncesizlikle,

– Devletçiyi bürokratik vesayetle,

– Aydını ise iktidar bağımlılığıyla suçlar.

Son hükmü nettir:

“Bu memlekette sağcı solcu yoktur; namuslu ve namussuzlar vardır.”

Bu cümle, ideolojik ayrımı ahlâkî bir düzleme taşır. Meriç için esas mesele taraf değil, vicdandır.

Etiketin Ötesinde Bir Mütefekkir

Cemil Meriç’i sağcı ya da solcu ilan etmek mümkündür; fakat eksiktir. O, her iki kampın da eksik bıraktığı medeniyet meselesini merkeze almıştır.

Zihnî istiklâl, kültürel süreklilik, Batı’yı bilerek aşma ve ideolojiler üstü bir vicdan…

Cemil Meriç’i anlamak için sağ–sol cetveli değil, düşünce cesareti gerekir. Belki de bu konuda en doğru tanımı yine kendisi yapmıştır:

“Düşünmek, itaat etmek değildir.”

Kaynakça

Meriç, Cemil. Bu Ülke. İstanbul: Ötüken Yayınları.

Meriç, Cemil. Mağaradakiler.

Meriç, Cemil. Kırk Ambar.

Meriç, Cemil. Kültürden İrfana.

Meriç, Cemil. Sosyoloji Notları ve Konferansları.

Meriç, Cemil. Jurnal (I-II).

“Cemil Meriç” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi.

Kemalettin Taş, “Cemil Meriç’e Göre İdeolojiler Karşısında Türk Toplumu,” Dinî Araştırmalar (2000).

Tülay Gencer, “Cemil Meriç ile Türk Modernleşmesine Bir Bakış.”

Basın İlan Kurumu, Türk Basınında Cemil Meriç (derleme).

Muhsin Kızılkaya, “Cemil Meriç sağcı mıydı, solcu mu?” Habertürk, 11.02.2026.

Soner Yalçın, “Solcular –Sessizliğe Söz Düşenler”, Kırmızı Kedi, 2025.

Teori, Şubat 2026.