Ezcümle, Gazâlî fakirliğin, anlattığı bu şartlar muvacehesinde fazilet olduğu kanaatindedir. Bu görüşünü, fakir olduğu halde hicret eden ve Allah yolunda Allah’ın rızasını talep eden muhacirlerin övüldüğü ayetle destekler (59/8). Yine iffet ve hayâsından dolayı fakr u zaruret içinde olduğu halde fakirliğini gizleyenleri delil getirir. Bu manada, Efendimiz’in fakirleri öven ve cennete zengin Müslümanlardan daha önce gireceklerini müjdeleyen hadisleri tek tek sıralar.
Mülayim Sadık Kul
Besmele, hamdele ve salveleden sonra…
“Fakirlik” kelimesi, maddi ve manevi anlamda “muhtaç olmak” anlamına gelmekle birlikte hem müsbet hem de menfi manada, bağlama göre farklı içeriklerle kullanılabilmektedir. Gazâlî, bunu daha çok kul olmanın tabiî bir sonucu olarak gördüğü için, fakirliği müsbet manada değerlendirenler arasındadır. O, kul için fakirlik durumunun sanki daha korunaklı bir hâl olduğu kanaatindedir; zenginlik ise kibre ve Allah’a karşı ihtiyaçsızlık hissine (istiğnâ) yol açabileceği için fakirliğe nispetle daha büyük bir tehlike olarak görülür.
İmam Gazâlî’nin bu konuya yaklaşımı, Kur’an ayetleri ve hadisler çerçevesinde şekillenmiş, özellikle de sufi geleneğin bu konudaki birikiminin bir özeti niteliğindedir. Gazâlî, her kavramda olduğu gibi fakirlik konusunda da kulluk perspektifinden hareket ederek, içinde bulunulan hâlin kişinin Rabbiyle olan ilişkisini nasıl etkilediğine bakar. Asıl mesele, varlığın ya da yokluğun bizi Allah’a yaklaştırıp yaklaştırmadığıdır.
İmam Gazâlî, fakirlik ve zenginlik meselesini ele alırken, katı kurallar koymaktan ziyade insan tecrübesini ve fıtratını (doğal yapısını) göz önünde bulundurur. O, her bireyin imtihanının farklı olduğunu kabul eder: Bazı insanları zenginlik, Allah’a daha çok yaklaştırabilirken (şükür, infak ve hayır yollarıyla); bu durumun pek çokları için tam tersi bir sonuç doğurduğu kanaatindedir. Zenginlik, nefsin kibrine ve hırsına kapı açarak kişiyi Allah’tan uzaklaştırabilir.
Bu nedenle Gazâlî, meseleye dair rivayetleri değerlendirirken bir denge kurar. Peygamber Efendimiz’in “Veren elin, alan elden üstün olduğu” hadisini hatırlatır; bu, Müslümanların güçlü, üreten ve infak eden olmasını teşvik eder. Ancak hemen ardından, “Cennetteki insanların çoğunluğunun fakirlerden oluştuğu” hadisini de hatırlatmayı ihmal etmez. Bu karşılaştırma ile Gazâlî şunu netleştirir: Asıl hedef, Rabbe kul olabilecek, O’nun rızasını kazanacak bir şuur ve ihlas hâlinin kazanılmasıdır. Bu manada ne varlık (zenginlik) ne de yokluk (fakirlik) mutlak hayır ya da şerdir. Her ikisi de birer imtihan aracı olup asıl değerlerini sebebiyet verdikleri manevi sonuç —kulluğa yaklaştırma veya uzaklaştırma— bağlamında kazanırlar. Önemli olan, hangi hâlin kalbimizi daha fazla Allah’a yönelttiğidir.
Kur’an Perspektifinden Fakirlik: İnsanın Ontolojik Muhtaçlığı
Kur’an-ı Kerim’de yer alan fakirlikle ilgili kelimeler hem maddî hem de mânevî ihtiyaç anlamında kullanılmıştır. Ancak Gazâlî’nin fakirlik anlayışının temelini oluşturan mânevî fakirlik (fakr-ı zâtî), bütün insanların temel ve kaçınılmaz bir niteliğidir: Bütün insanlar fakir ve Allah’a muhtaç olup, zengin olan yalnızca Allah’tır.
Bu gerçek, Fâtır Suresi 15. ayette çok net bir şekilde dile getirilir:
“Ey insanlar! Siz Allah’a muhtaçsınız. Allah ise Ganî’dir (hiçbir şeye ihtiyacı olmayan) ve her övgüye lâyık olandır.”
Bu anlamdaki fakrın, yani Allah’a olan muhtaçlığın, insanın temel niteliklerinden biri olduğu hususunda görüş birliği vardır. Aklı başında hiçbir mümin, bu manadaki fakirliğe itiraz edemez. Zira insan, ontolojik (varoluşsal) anlamda Allah’ın yaratmasıyla var, yaşatmasıyla mevcuttur; epistemolojik (bilgisel) anlamda ise Allah’ın bildirmesiyle bilgi sahibidir. O (c.c.), insana bilmediğini öğretendir.
İmam Gazâlî de eserlerinde bu ayetle konuya giriş yaparak, insanın varlık olarak her halükârda mutlak bir muhtaçlık içinde olduğunun altını çizer. Ona göre fakir, muhtaç olduğu şeyden mahrum olandır. İnsan, var olmasını ve varlığının devamını mutlak manada sadece Rabbine borçludur. Bu, Gazâlî’nin hakiki fakirlik (kalbin Allah’a tam teslimiyeti) anlayışının sağlam teolojik zeminini oluşturur. Ona göre, fakir, muhtaç olduğu şeyden mahrum olandır. İnsan var olmasını ve varlığının devamını mutlak manada sadece Rabbine borçludur.
Allah Teala ise hiçbir şeye muhtaç olmayan ve her şeye gücü yetendir. O (Allah) zengin, insan ise fakirdir. Gazâlî Hazretleri böyle bir girizgâhtan sonra insanın mal ve maişet ihtiyacına işaret ederek bu konuda açıklamalar yapar.
Fakr kelimesi Kur’ân-ı Kerîm’de bir âyette (2/268); fakîr ve bunun çoğulu olan fukarâ da on iki âyette geçer. Fakir ile yakın anlamda kullanılan miskîn, çoğulu mesâkîn ile bâis ve mahrum gibi kelimeler de çeşitli âyetlerde geçmektedir. Söz konusu âyetlerin çoğunda ise maddî anlamdaki fakirlik üzerinde durulmuş,bununla ilgili hükümler konulmuştur. Buna göre fakirlik, Allah’ın insanları imtihan ettiği yollardan biridir ve sabredenler bu imtihanı kazanmış olurlar (2/155).
Fakir kelimesi aynı zamanda tasavvuf literatüründe de derviş ve mürid yerine kullanılmaktadır. Her yönüyle Allah’a muhtaç, O’na yürüyen, O’nu murad eden arayan anlamına gelmektedir. Bir taraftan zahid yani dünyadan vazgeçip ahiret yurdunu ve Rabbini tercih etmiş anlamına gelirken; diğer yandan da bu yolda yürüyebilmek için mutlak manada kendine ait hiçbir şeyi olmayıp tamamen Allah’a güvenip dayanan anlamına gelir.
Bir yönüyle Fatiha Suresi’ndeki “Sadece Sana kulluk eder ve sadece Senden yardım dileriz!” ilahi fermanının ete kemiğe bürünmüş şeklidir. Yani mutlak güç ve kudret sahibi olan Allah’a nispetle “hiçlik makamı”nın adı fakirlik olmuştur.
İmam Gazâlî, İhyâ‘da fakirliği, bir yokluk hâli değil, ihtiyaçsızlık ve kalbi bağımsızlık mertebesi olarak yüceltir. Bu, Allah’a güvenmekte (tevekkül) zirveye ulaşmış, rızık endişesini kalbinden atmış, sabır ve rıza ile donanmış bir manevi yolculuktur. Bu şuur ve edebe uymayan fakirlik ise sadece dünyevi bir zorluk ve eksiklikten ibarettir.
İmam Gazâlî’ye göre fakirlik (fâkr) kavramı, basitçe “elinde mal bulunmaması” durumuyla sınırlı değildir; bu, çok daha derin bir manevi anlama sahiptir. Gerçek fakirlik, maddiyatın ötesinde, kişinin kalbî durumuyla ilgilidir.
Gazâlî, fakirliği iki temel düzeyde inceler:
1. Zahirî Fakr: Bu, kişinin somut olarak maddi varlığa sahip olmaması, yani malının, mülkünün veya yeterli gelirinin bulunmamasıdır. Ancak Gazâlî’ye göre bu durum, tek başına bir fazilet sayılmaz. Zira bir kişi maddi olarak fakir olsa bile kalbi sürekli olarak dünya malına takılı kalmış, zenginlik arzusuyla yanıp tutuşuyor olabilir. Böyle bir durumda, bu fakirlik sadece dünyevi bir sıkıntı ve arzuya ulaşamamışlık hâlidir.
2. Hakiki Fakr: İşte faziletin kaynağı olan fakirlik budur. Hakiki fakir, kalbini dünya malından tamamen bağımsız kılmış kişidir. Bu durumun özü, tam bir teslimiyetle sadece Allah’a güvenmek (tevekkül) ve kalpte dünya nimetlerine karşı bir ihtiyaçsızlık makamına ulaşmaktır. Hakiki fakir, malı olsun ya da olmasın, rızkının sadece Allah’tan geldiğini bilir ve bu konuda zerre kadar endişe taşımaz. Onun nezdinde malın varlığı ile yokluğu arasında bir fark yoktur; zira o, malı kalbine değil, sadece eline almıştır. Bu, “Dünyayı kalbine değil, eline al.” düsturunun en somut manevi yansımasıdır.
Bu nedenle Gazâlî, fakirliği bir yoksunluk değil, bir manevi özgürleşme hâli olarak görür. Gerçek fakir, dünya zincirlerinden kurtulmuş, kalbi sadece Allah’ın sevgisi ve rızasıyla zenginleşmiş kişidir.
Gazâlî fakiri farklı beş kategoride ele alır:
• Mal sahibi olmaktan hoşlanmayan ve bundan kaçan kişi: Bu duruma zühd, bu özelliğe sahip olan kimseye zahid denilir. Bu durum fakr makamının en üst derecesidir.
• Ne mal sahibi olmaktan kaçar ne de mal sahibi olma arzusunda olan kimse: Diğer bir ifadeyle ne varlığıyla mutlu ne de yokluğuyla mahzun olur. Eğer istemediği halde elde ederse bundan da rahatsız olmaz. Gazâlî bu kimseye rıza sahibi (râzî) adını verir.
• Malın olmasını, olmamasına tercih eden kimse: Bunun için özel bir gayrette olmamakla birlikte kendiliğinden gelen mala da itiraz etmez. Bu kimseye de kanaat sahibi denilir.
• Malı sever ve olmasını arzu eder, ama gücü ve imkânı olmadığı için mal kazanmaktan vazgeçmiş olan kimse: Bu durumdaki kimseyi mal hırsı olan anlamında harîs adını verir.
• Ekmeğe muhtaç aç, elbiseye muhtaç çıplak kimse: Kendi ya da ailesi için zaruret durumunda olma halidir. Bu kimseye muzdar yani acil ihtiyaç sahibi adı verilir. Eğer bu insan bu durumuna rağmen hala ihtiyacını talep etme ihtiyacı duymuyorsa bu durumun gerçek zahidlik olduğunu söyler.
Bundan daha yüce olan makam ise mal varlığının ve yokluğunun kendisi açısından eşit olan kimsedir. Tabiri caizse malın varlığı ve yokluğu aynıdır. Ne geldiğine sevinir ne de yokluğuna üzülür. Gazâlî Hazretleri buna misal olarak Aişe (r.h) annemizden misal getirir. Kendisine getirilen bin dirhemi aynı gün ihtiyaç sahiplerine dağıtmıştır. Bunun üzerine hizmetçisi “Hiç olmazsa bir dirhem et alıp karnımızı doyursaydık.” dediğinde, “Söyleseydin öyle yapardık.” cevabını verir. İşte bu durumdaki kimsenin elinde mal olması kendine zarar vermediği gibi yokluğu da sıkıntı olmaz. Bu haldeki kimseye ihtiyaç sahibi olmayan kendini her hâlükârda muhtaç hissetmeyen anlamında müstağni olarak isimlendirir.
Bu ölçüye göre elinde mal olduğu halde hala mal arzusu ve hırsı olan kimse velev ki zengin olsa da bu halet-i ruhiyye sebebiyle aslında bir yönüyle fakirdir. Müstağni ise ne varlığı ne de malın olmaması kendi halini etkilemeyen kimsedir.
Ezcümle, Gazâlî fakirliğin, anlattığı bu şartlar muvacehesinde fazilet olduğu kanaatindedir. Bu görüşünü, fakir olduğu halde hicret eden ve Allah yolunda Allah’ın rızasını talep eden muhacirlerin övüldüğü ayetle destekler (59/8). Yine iffet ve hayâsından dolayı fakr u zaruret içinde olduğu halde fakirliğini gizleyenleri delil getirir. Bu manada, Efendimiz’in fakirleri öven ve cennete zengin Müslümanlardan daha önce gireceklerini müjdeleyen hadisleri tek tek sıralar.
Fakrın Mertebeleri
Gazâlî fakirliği, kişinin Allah ile olan ilişkisine göre farklı derecelere ayırır:
1. En Düşük Derece: Maddi yokluğa rağmen kalbin mala bağlı kalması. Bu kişi, elde edemediği için mutsuzdur ve hakiki fakirlik mertebesinde değildir.
2. Orta Derece (Sabırlı Fakir): Malı olmadığı halde sabreden ve dilenmekten kaçınan; ancak kalbi hala mala meyledebilen kişidir.
3. En Yüksek Derece (Şükreden Fakir): Malın yokluğuna Allah’ın bir nimeti olarak bakan, dünyaya karşı tamamen müstağni (ihtiyaçsız) olan ve fakr halinden zevk alan kişidir. Bu, en faziletli fakirlik hâlidir.
Fakirliğin Zenginliğe Üstünlüğü
Gazâlî, mutlak anlamda fakirliğin zenginliğe üstün olduğunu savunurken, bunu tamamen malın kendisinin kötülüğüne bağlamaz. Üstünlük, fakirliğin sağladığı manevi kolaylıklar ve tehlikelerden uzak olma durumundan kaynaklanır:
• Daha Az Hesap Yükü: Zenginlik, ahirette sahibine ağır bir hesap yükler. Gazâlî, “Helalinden olsa bile malın hesabı uzundur.” der. Fakir ise bu zorlu hesaplaşmadan daha az etkilenir.
• Kalp Temizliği ve Huzur: Malın korunması, artırılması ve yönetimi büyük bir meşguliyettir. Fakir, bu meşgalelerden uzaktır ve kalbini daha kolaylıkla ibadete, zikre ve tefekküre (düşünceye) verebilir. Bu, kalbin temizlenmesi ve Allah ile ünsiyet kurması için bir zemin hazırlar.
• Fitneden Uzak Olma: Mal, kibir, gurur, riya, israf ve zulüm gibi nefsin hastalıklarına yol açabilecek en büyük fitne (imtihan) kaynaklarından biridir. Fakirlik, bu tehlikelerin çoğundan doğuştan korunmuş bir hâldir.
Gazâlî, fakirliği överken, malını Allah yolunda kullanan, şükreden ve kalbi mala bağlı olmayan zenginin de büyük bir mertebeye sahip olduğunu belirtir. Ancak bu tür bir zenginlik çok nadirdir ve fakirliğe göre çok daha zorlu bir imtihandır.
Gazâlî’nin İhyâ’da daha geniş bir şekilde ele aldığı fakirlik konusunu elimizden geldiğince hem özetlemeye hem de değerlendirmeye çalıştık. Birçok âlim gibi Gazâlî’de mutlak manada ne zenginliğin ne de fakirliğin başlı başına bir değer olduğunu savunur. Sufi bir âlim olarak, kul olma davasında Kuran’ın da uyardığı gibi, varlığın yokluktan daha çetin bir imtihan olduğunun altını çizer. Ancak bu, genel manada ümmetin fakr u zaruret içerisinde olmasının tavsiye edildiği şeklinde anlaşılmamalıdır. Zira fakirlikten Allah’a sığınan Peygamber Efendimiz’in, “fakirliğin küfre yakın olması” tehlikesine karşı ümmetini uyardığı unutulmamalıdır.
Dolayısıyla, ümmetin kendi içerisinde varlıklı olması tercih edilirken; fert planında, eğer varlık bizim kulluk mücadelemizde bize destek değil de köstek olacaksa, bunun sonuçlarının çok iyi düşünülmesi gereken bir hal olduğu ciddiye alınmalıdır. Zira dünya, bizi Allah’tan meşgul eden, yani bizi Allah’tan uzaklaştıran her şeydir. Bu bazen varlık, bazen de yokluk halidir.
İslam davası için var gücümüzle düşmana karşı güç kuvvet biriktirmemiz emredilirken, birey düzeyinde kendi ebedi hayatımızı ve mutluluğumuzu riske atmamanın da önemine dikkat çekilmektedir.
Mesele, ifrat ve tefritten uzak, dengeli ve ölçülü bir Müslüman olmaktır: Veren el olmayı her hâlükârda alan el olmaya tercih etmektir. Ancak, eğer veren ya da alan el olmak bizi helâke götürecekse, bunu engellemek için elimizden geleni yaparak Allah’a yönelmek ve hakkımızda ne hayırlıysa onu Allah’tan talep etmek en doğru olandır.